Hen phế quản là tình trạng viêm mạn tính đường thở có sự tham gia của nhiều loại tế bào viêm và các thành phần của tế bào: chủ yếu là tế bào mast, bạch cầu ái toan, lympho T, đại thực bào, bạch cầu đa nhân trung tính và các tế bào biểu mô phế quản. Ở những cơ địa nhạy cảm, quá trình viêm này gây khó thở, thở rít, ho, đau tức ngực từng đợt tái diễn thường bị về đêm và sáng sớm. Những đợt này thường bị tắc nghẽn đường thở có thể tự hồi phục hoặc do điều trị. Quá trình viêm hay đi kèm với tăng tính phản ứng phế quản với nhiều tác nhân kích thích khác nhau. Tỷ lệ mắc hen ở trẻ em theo các nghiên cứu gần đây thì ở Australia và New Zealand có tỷ lệ cao nhất (29 - 30%), còn các quốc gia khác (trong đó có nước ta) tỷ lệ này dao động trong khoảng từ 10 - 15%.
Cơn thở rít ở trẻ em: cơn khó thở rít hay gặp ở trẻ em, đặc biệt là khi có nhiễm virut đường hô hấp. 1/3 số bệnh nhân sau này có thể bị hen nhưng thường được chẩn đoán viêm phế quản co thắt. Chẩn đoán như thế dẫn đến điều trị không thích hợp (dùng kháng sinh phối hợp với giảm ho) bệnh nhân dễ chuyển thành thể hen nặng gây dị dạng lồng ngực, giảm phát triển cơ thể. Có 2 loại cơ địa kèm theo thở rít ở trẻ em:
- Không có cơ địa dị ứng, chỉ bị thở rít khi có nhiễm virut đường hô hấp, khi trẻ lớn hơn đường thở của trẻ phát triển thì tự khỏi.
- Có cơ địa dị ứng: cũng bị khó thở nặng hơn khi có nhiễm virut đường hô hấp nhưng sẽ bị hen phế quản ở suốt thời kỳ trẻ con (nhóm này thường bị kèm theo các bệnh dị ứng như: eczema, viêm mũi dị ứng, dị ứng với thức ăn hoặc các dấu hiệu khác của dị ứng).
Cả 2 nhóm trên cần điều trị tích cực như hen phế quản thì có hiệu quả tốt, vì vậy nhiều nước thống kê chung tỷ lệ trẻ em bị hen phế quản và trẻ thở rít.
Khi trẻ em có các triệu chứng sau phải nghĩ đến hen phế quản:
Trẻ bị thở khò khè trước 3 tuổi và:
- Có một yếu tố nguy cơ chính là cha mẹ bị hen phế quản hoặc bị chàm.
- Có 2 yếu tố nguy cơ phụ: tăng bạch cầu ái toan trong máu, khò khè dù không bị cảm lạnh và viêm mũi dị ứng.

Những lưu ý khi điều trị

Có thể áp dụng điều trị thử theo hướng hen phế quản để hỗ trợ cho chẩn đoán, khi trẻ trên 5 tuổi mới áp dụng đo thông khí phổi để chẩn đoán và theo dõi tiến triển của bệnh.
Điều trị hen ở trẻ em cần chú ý điều trị dự phòng là quan trọng nhất, khi trẻ có cơn hen cấp cần xử trí nhanh chóng và theo dõi chặt chẽ.Hình ảnh phế quản bình thường (trên) và phế quản bị co thắt (dưới).
Cần chú ý phát hiện dị nguyên của từng bệnh nhân và tránh tiếp xúc với các dị nguyên đó, ví dụ: phấn hoa, bụi nhà, nấm mốc... giảm phơi nhiễm với các yếu tố nguy cơ khi đã phát hiện được, tránh cho các cháu tiếp xúc với bụi khói, đặc biệt là khói thuốc lá.
Bệnh nhân cần được tiêm phòng cúm hằng năm vào mùa thu.
Điều trị dự phòng tốt nhất bằng thuốc nhóm corticoid dạng hít (pulmicort, flixotide) cho bệnh nhân hít qua buồng đệm (babyhaler) với liều ban đầu dùng liều thấp. Tăng tới liều trung bình nếu hen chưa kiểm soát được. Liều cao corticoid dạng hít là khi dùng ulmicort > 400 mcg/ngày, hoặc flixotide > 500 mcg/ngày.
Cần thận trọng khi hạ liều, cứ 3 tháng nếu bệnh được kiểm soát tốt mới hạ liều, nếu hen không được kiểm soát thì phải tăng liều. Khi điều trị 1 năm mà bệnh hen phế quản được kiểm soát hoàn toàn thì có thể ngừng điều trị dự phòng, tránh ngừng thuốc điều trị dự phòng đột ngột vì triệu chứng của bệnh có thể tái phát nặng.
- Thuốc nhóm chủ vận b2 tác dụng kéo dài chỉ nên dùng dưới dạng phối hợp với thuốc nhóm corticoid dạng hít như seretide, symbicort. Dùng dự phòng trong trường hợp hen phế quản trẻ em đã dùng liều trung bình corticoid dạng hít không kiểm soát được.
- Có thể dùng các thuốc nhóm kháng leucotriene ở những bệnh nhi mắc hen phế quản nặng khó kiểm soát khi đã hít liều cao corticoide (pulmicort > 400 mcg/ngày, hoặc flixotide > 500 mcg/ngày).
- Điều trị cắt cơn hen tốt nhất là dùng thuốc nhóm chủ vận b2 tác dụng nhanh (salbutamol, bricanyl dạng hộp xịt có liều định chuẩn, xịt mỗi lần 2 nhát qua buồng đệm). Cha mẹ của bệnh nhi bị hen phế quản cần thường xuyên có thuốc dự trữ để dùng cắt cơn hen cho trẻ khi cần. Tuy nhiên, nếu trẻ phải dùng thường xuyên các thuốc cắt cơn này thì phải chú ý tăng liều thuốc dự phòng. Chú ý khi thấy trẻ tím tái, thở rất nhanh (trên 70 lần/phút), khóc yếu ớt hoặc nói nhát ngừng, xịt thuốc cắt cơn không đỡ đưa trẻ đến cấp cứu ở cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt.
- Do có nhiều tác dụng phụ, nên các thuốc nhóm corticoid cần rất hạn chế khi dùng đường toàn thân (uống hoặc tiêm) chỉ dùng trong đợt kịch phát nặng. Thuốc cắt cơn nhóm xanthine không nên dùng cho trẻ em vì nhiều tác dụng phụ.

Thuoc dieu tri hen phe quan o tre em

Cho den nay, hen phe quan van la benh ly ho hap pho bien nhat doi voi tre em tren toan the gioi, dac biet ty le gap rat cao o cac nuoc phat trien. Cung voi qua trinh cong nghiep hoa, gia tang o nhiem moi truong song, ty le hen phe quan o tre em tren the gioi ngay cang tang.
Hen phe quan la tinh trang viem man tinh duong tho co su tham gia cua nhieu loai te bao viem va cac thanh phan cua te bao: chu yeu la te bao mast, bach cau ai toan, lympho T, dai thuc bao, bach cau da nhan trung tinh va cac te bao bieu mo phe quan. O nhung co dia nhay cam, qua trinh viem nay gay kho tho, tho rit, ho, dau tuc nguc tung dot tai dien thuong bi ve dem va sang som. Nhung dot nay thuong bi tac nghen duong tho co the tu hoi phuc hoac do dieu tri. Qua trinh viem hay di kem voi tang tinh phan ung phe quan voi nhieu tac nhan kich thich khac nhau.
Ty le mac hen o tre em theo cac nghien cuu gan day thi o Australia va New Zealand co ty le cao nhat (29 - 30%), con cac quoc gia khac (trong do co nuoc ta) ty le nay dao dong trong khoang tu 10 - 15%.
Con tho rit o tre em: con kho tho rit hay gap o tre em, dac biet la khi co nhiem virut duong ho hap. 1/3 so benh nhan sau nay co the bi hen nhung thuong duoc chan doan viem phe quan co that. Chan doan nhu the dan den dieu tri khong thich hop (dung khang sinh phoi hop voi giam ho) benh nhan de chuyen thanh the hen nang gay di dang long nguc, giam phat trien co the. Co 2 loai co dia kem theo tho rit o tre em:
- Khong co co dia di ung, chi bi tho rit khi co nhiem virut duong ho hap, khi tre lon hon duong tho cua tre phat trien thi tu khoi.
- Co co dia di ung: cung bi kho tho nang hon khi co nhiem virut duong ho hap nhung se bi hen phe quan o suot thoi ky tre con (nhom nay thuong bi kem theo cac benh di ung nhu: eczema, viem mui di ung, di ung voi thuc an hoac cac dau hieu khac cua di ung).
Ca 2 nhom tren can dieu tri tich cuc nhu hen phe quan thi co hieu qua tot, vi vay nhieu nuoc thong ke chung ty le tre em bi hen phe quan va tre tho rit.
Khi tre em co cac trieu chung sau phai nghi den hen phe quan:
Tre bi tho kho khe truoc 3 tuoi va:
- Co mot yeu to nguy co chinh la cha me bi hen phe quan hoac bi cham.
- Co 2 yeu to nguy co phu: tang bach cau ai toan trong mau, kho khe du khong bi cam lanh va viem mui di ung.

Nhung luu y khi dieu tri

Co the ap dung dieu tri thu theo huong hen phe quan de ho tro cho chan doan, khi tre tren 5 tuoi moi ap dung do thong khi phoi de chan doan va theo doi tien trien cua benh.
Dieu tri hen o tre em can chu y dieu tri du phong la quan trong nhat, khi tre co con hen cap can xu tri nhanh chong va theo doi chat che.Hinh anh phe quan binh thuong (tren) va phe quan bi co that (duoi).
Can chu y phat hien di nguyen cua tung benh nhan va tranh tiep xuc voi cac di nguyen do, vi du: phan hoa, bui nha, nam moc... giam phoi nhiem voi cac yeu to nguy co khi da phat hien duoc, tranh cho cac chau tiep xuc voi bui khoi, dac biet la khoi thuoc la.
Benh nhan can duoc tiem phong cum hang nam vao mua thu.
Dieu tri du phong tot nhat bang thuoc nhom corticoid dang hit (pulmicort, flixotide) cho benh nhan hit qua buong dem (babyhaler) voi lieu ban dau dung lieu thap. Tang toi lieu trung binh neu hen chua kiem soat duoc. Lieu cao corticoid dang hit la khi dung ulmicort > 400 mcg/ngay, hoac flixotide > 500 mcg/ngay.
Can than trong khi ha lieu, cu 3 thang neu benh duoc kiem soat tot moi ha lieu, neu hen khong duoc kiem soat thi phai tang lieu. Khi dieu tri 1 nam ma benh hen phe quan duoc kiem soat hoan toan thi co the ngung dieu tri du phong, tranh ngung thuoc dieu tri du phong dot ngot vi trieu chung cua benh co the tai phat nang.
- Thuoc nhom chu van b2 tac dung keo dai chi nen dung duoi dang phoi hop voi thuoc nhom corticoid dang hit nhu seretide, symbicort. Dung du phong trong truong hop hen phe quan tre em da dung lieu trung binh corticoid dang hit khong kiem soat duoc.
- Co the dung cac thuoc nhom khang leucotriene o nhung benh nhi mac hen phe quan nang kho kiem soat khi da hit lieu cao corticoide (pulmicort > 400 mcg/ngay, hoac flixotide > 500 mcg/ngay).
- Dieu tri cat con hen tot nhat la dung thuoc nhom chu van b2 tac dung nhanh (salbutamol, bricanyl dang hop xit co lieu dinh chuan, xit moi lan 2 nhat qua buong dem). Cha me cua benh nhi bi hen phe quan can thuong xuyen co thuoc du tru de dung cat con hen cho tre khi can. Tuy nhien, neu tre phai dung thuong xuyen cac thuoc cat con nay thi phai chu y tang lieu thuoc du phong. Chu y khi thay tre tim tai, tho rat nhanh (tren 70 lan/phut), khoc yeu ot hoac noi nhat ngung, xit thuoc cat con khong do dua tre den cap cuu o co so y te gan nhat cang som cang tot.
- Do co nhieu tac dung phu, nen cac thuoc nhom corticoid can rat han che khi dung duong toan than (uong hoac tiem) chi dung trong dot kich phat nang. Thuoc cat con nhom xanthine khong nen dung cho tre em vi nhieu tac dung phu.